Trang chủ · Bài viết · Giao tiếp gia đình
Nói chuyện với con tuổi teen mà không thành cãi vã
Đến một lúc, câu "Hôm nay ở trường thế nào?" chỉ nhận lại tiếng đóng cửa phòng. Bài viết này dành cho khoảng thời gian đó – cách đổi câu hỏi, đổi khung giờ, đổi chỗ ngồi.
Con mười hai tuổi, đi học về, ăn cơm một tay cầm điện thoại, lên phòng đóng cửa. Câu "Hôm nay ở trường thế nào?" chỉ nhận lại câu "Bình thường" rồi cánh cửa. Cảm giác đau đau trong lòng mẹ không phải vì câu trả lời ngắn, mà vì nhận ra hình như mẹ đã mất một cái gì đó. Bài viết này dành cho khoảng thời gian đó.
Đầu tiên, điều an ủi: con im lặng không phải vì con hết yêu mẹ. Tuổi dậy thì ở Việt Nam thường bắt đầu từ khoảng 10–11 tuổi ở con gái và 11–12 ở con trai. Trong giai đoạn này, não tái cấu trúc, phần vỏ não trước trán – nơi lo kế hoạch, tự điều tiết – vẫn đang xây dựng. Cùng lúc, nhu cầu tách khỏi bố mẹ về mặt nhận dạng tăng mạnh. Đóng cửa phòng là bước đầu của việc đi tìm ai là mình, không phải bước xoá bỏ gia đình.
Đổi câu hỏi
Câu "Hôm nay ở trường thế nào?" không trả lời được. Nó quá rộng, lại gợi cảm giác bị điểm danh. Những câu cụ thể hơn, có chỗ bám, thường được đón hơn:
- "Trong lớp có ai hôm nay nói câu buồn cười không?"
- "Giờ ra chơi con ngồi với bạn nào?"
- "Môn nào hôm nay con thấy nhanh nhất?"
- "Có ai trong lớp làm việc hay gần đây không?"
Câu hỏi nên ở dạng mời kể chứ không phải kiểm tra. Nếu con vẫn trả lời ngắn, không sao – bạn đã đặt một cánh cửa mở sẵn.
Đổi khung giờ
Bữa cơm là một khung không phải lúc nào cũng thích hợp. Nếu cả nhà vừa về, cả nhà đói, cả nhà mệt, câu chuyện khó bắt. Những khung giờ khác dễ hơn:
- Đi xe máy chở con về buổi tối – con ngồi sau lưng, không phải nhìn mặt mẹ.
- Khi hai mẹ con cùng làm bếp một món – tay bận, lời tự ra.
- Sau 9h tối, khi mẹ gõ cửa phòng mang theo ly nước, ngồi ở mép giường vài phút.
Đặc điểm chung: không nhìn mặt trực tiếp, không ép, có một việc chung cùng làm.
Tuổi teen chọn chia sẻ với người cho phép chúng im lặng. Nếu mỗi câu con nói đều bị mẹ nối thêm một bài học, con sẽ sớm không nói nữa.
Khi con cáu
Cơn cáu của con 13, 14 tuổi khác cơn ăn vạ của con 3 tuổi. Nó có lời, có phán xét, đôi khi có câu rất đau. "Mẹ không hiểu gì đâu." "Mẹ lúc nào cũng vậy." Phản ứng tức thì của người lớn thường là phản đòn: "Mẹ nuôi con bao nhiêu năm…". Phản đòn đó khép cuộc đối thoại ngay lập tức.
Thay vào đó, có thể nói chậm: "Mẹ nghe thấy con đang giận. Mẹ không muốn cãi nhau lúc này. Lát nữa mẹ con mình nói lại được không?". Câu đó không phải nhu nhược – đó là mẹ chọn giữ cánh cửa. Hai tiếng sau, bạn gõ cửa, bạn quay lại chuyện. Cơn giận đã hạ, con sẽ lắng nghe được.
Ranh giới riêng và quyền riêng tư
Tuổi teen cần không gian riêng. Điều đó không có nghĩa là mẹ đánh mất quyền quan tâm. Mình thường đặt một nguyên tắc rõ: cửa phòng con có thể đóng, nhưng mẹ sẽ gõ và đợi tiếng "vào được" mới mở. Mật khẩu điện thoại là của con, nhưng mẹ có quyền hỏi về những gì con làm online nếu thấy dấu hiệu lo. Giữ ranh giới, nhưng không xoá quyền của người làm cha mẹ.
Khi phát hiện điều gì đáng lo
Nếu con có dấu hiệu rút lui kéo dài, bỏ ăn, mất ngủ, có lời nói về tự làm đau, ngừng gặp bạn thân, điểm tụt mạnh, bạn không nên tự xử lý một mình. Trường có thể có chuyên viên tâm lý học đường; một số bệnh viện ở TP.HCM và Hà Nội có phòng khám tâm lý vị thành niên. Tìm giúp đỡ sớm hơn là muộn hơn.
Điều mẹ có thể làm ngay tối nay
Một việc nhỏ: gõ cửa phòng con, mang theo một đĩa trái cây đã gọt. Không hỏi gì. Đặt xuống. Nói "Con cần gì thì gọi mẹ". Quay ra. Lặp lại vài hôm. Con sẽ nhận ra có một người không đòi hỏi gì ở mình cả – người đó đang ở đây.
Chủ đề liên quan: buổi họp phụ huynh đầu năm, nơi mẹ có thể hỏi cô chủ nhiệm cấp 2 về cách con đang hoà nhập ở lớp.
Nguồn tham khảo
- UNICEF Việt Nam, chuyên mục dành cho cha mẹ – unicef.org/vietnam
- WHO Việt Nam – who.int/vietnam