Trang chủ · Bài viết · Kỷ luật tích cực
Khi con ăn vạ giữa siêu thị: bốn bước kỷ luật tích cực
Ăn vạ không phải là hư. Đó là hệ thần kinh chưa đủ chín để tự điều tiết. Bài viết đi qua bốn bước, có ví dụ lời thoại, và nói thẳng điều cha mẹ nên tránh.
Ăn vạ giữa siêu thị là tình huống kinh điển. Con hai tuổi rưỡi nhất định đòi cái xe đồ chơi gắn pin, bạn nói không, con nằm ra sàn. Xung quanh là ánh nhìn. Trong đầu mẹ có hai giọng nói cùng lúc: "sao mình để con hư thế" và "mình đang bị xem như một bà mẹ tệ". Cả hai đều không giúp gì cho con. Bài viết này đi qua bốn bước mình học được qua đọc tài liệu kỷ luật tích cực và qua chính con đầu của mình.
Trước khi vào bốn bước, một điều quan trọng: cơn ăn vạ không phải dấu hiệu con hư hay dấu hiệu mẹ yếu. Ở lứa 2–5 tuổi, phần não điều tiết cảm xúc (vỏ não trước trán) chưa phát triển đủ. Con bị cuốn đi, không phải con "cố tình". Khi mình nhớ điều này, mình đỡ thấy bị xúc phạm cá nhân.
Bước 1: hạ giọng và ngồi xuống
Thứ đầu tiên mẹ cần làm không liên quan gì đến con – liên quan đến mẹ. Hít một hơi. Hạ giọng xuống thấp hơn giọng bình thường. Ngồi xuống bằng tầm mắt con. Khi bạn đứng và quát xuống, bạn đang lặp lại hình ảnh con đang cảm thấy bất lực – chỉ phóng to lên. Ngồi xuống đổi khung cảnh.
Nếu đang ở siêu thị, đẩy xe vào một góc ít người, bế con dậy nếu con đồng ý, hoặc ngồi xuống bên cạnh. Không cần đưa con đi đâu – vị trí hiện tại không phải vấn đề.
Bước 2: gọi tên cảm xúc
Thay vì nói "nín đi", nói lại điều bạn thấy bằng từ của con: "Con đang rất giận. Con muốn cái xe này. Mẹ hiểu." Câu này không phải chiều, nó là đặt tên. Trẻ nhỏ không có đủ từ cho những gì đang xảy ra trong người. Khi mẹ đặt tên, con bớt bị lạc. Có bạn nhỏ sẽ dịu xuống sau vài lần nghe mẹ gọi tên cảm xúc; có bạn thì chưa, nhưng đó không phải là lỗi của bước này.
Đặt tên cảm xúc không bằng làm cảm xúc đó biến mất. Nó chỉ nói với con: mẹ đang ở đây, mẹ biết con đang thấy gì, và chuyện đang xảy ra là chuyện có thể nói ra.
Bước 3: giữ giới hạn
Bước này quan trọng không kém bước 2. Sau khi gọi tên cảm xúc, nói rõ: "Nhưng hôm nay mẹ không mua cái xe này." Không giải thích dài. Không hứa "lần sau". Không doạ "mẹ không yêu con nữa". Chỉ một câu ngắn, giọng bình tĩnh. Nếu mẹ gọi tên cảm xúc rồi ngay lập tức mua đồ chơi, bạn vừa dạy con rằng ăn vạ hiệu quả. Hai bước này đi cùng nhau mới thành kỷ luật tích cực; làm một mà bỏ một, thành chiều hoặc thành quát.
Bước 4: chờ cùng con
Cơn giận mạnh nhất của một bạn nhỏ thường kéo dài vài phút chứ không phải vài chục phút. Nếu mẹ ngồi im bên cạnh, không rời đi, không ép con nín, cơn giận sẽ tự đi xuống. Có bạn cần được ôm; có bạn đẩy mẹ ra lúc đó và chỉ muốn ôm sau một hai phút. Bạn sẽ biết con mình thuộc kiểu nào sau vài lần.
Sau khi con dịu hẳn, đây mới là lúc nói chuyện – không phải lúc đang lên cơn. Câu mình thường dùng: "Hồi nãy con giận lắm đúng không. Lần sau giận quá, con có thể nói 'con giận quá' cho mẹ biết." Mình cho con một công cụ nhỏ để dùng lần sau.
Không bỏ con một mình trong siêu thị để "cho chừa"; không doạ gọi công an, chú bảo vệ; không nhại giọng con ("con khóc hay nhỉ"). Những cái đó ép cơn giận xuống tức thì nhưng dạy con sợ chính mẹ.
Khi nào cơn ăn vạ không phải chỉ là cơn ăn vạ
Hầu hết cơn ăn vạ sẽ thưa dần sau 5 tuổi. Nếu con lớn hơn 5 tuổi mà tần suất và cường độ không giảm, hoặc con tự đập đầu, cắn tay, đập đồ có thể gây thương, bạn nên đặt lịch khám với bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Đó không phải thất bại nuôi dạy – đó là đi tìm thêm tay giúp đỡ.
Khi cả nhà không cùng cách
Khó nhất thường không phải cơn ăn vạ, mà là chuyện bố và mẹ ứng phó khác nhau, hoặc ông bà kéo vào "cho nó cái kẹo là xong". Mình thấy cách hiệu quả là không tranh luận trước mặt con. Xong cơn, hai vợ chồng nói chuyện riêng, thống nhất một câu chung – ví dụ "ở nhà mình không mua đồ chơi ngoài lịch sinh nhật và Trung thu". Khi cả nhà cùng câu, con học nhanh hơn rất nhiều.
Đọc thêm: bài về giới hạn thời gian màn hình – nguyên tắc giữ giới hạn ở đó rất giống với giới hạn ở bài này.
Nguồn tham khảo
- UNICEF Việt Nam, chuyên mục dành cho cha mẹ – unicef.org/vietnam
- WHO (2019), hướng dẫn về vận động và hành vi tĩnh cho trẻ dưới 5 tuổi – who.int